ფასიანი ქაღალდები და ინვესტიციების მოზიდვა

კომპანიების მიერ საინვესტიციო კაპიტალის მოზიდვის ტექნოლოგია - ფასიანი ქაღალდების გამოშვების (ემისიის) მეშვეობით.

v  რატომ ფასიანი ქაღალდები და არა, საბანკო სესხი?

საბანკო სესხის მიღება, მთელ რიგ სირთულეებთან არის დაკავშირებული.

პირველი ის არის, რომ საჭიროა საგარანტიო უზრუნველყოფა, რომელიც აღემატება მოთხოვნილი სესხის თანხას, მინიმუმ 2ჯერ-3 ჯერ.

მეორე ფაქტორი მდგომარეობს იმაში, რომ როგორც წესი საბანკო სესხი წარმოადგენს საკმაოდ ხისტ ვალდებულებას და „ეფექტური“ საპროცენტო განაკვეთი კი -  კომპანიის „ლიკვიდურობის“ მაჩვენებლისათვის, საკმაოდ ძლიერი „წნეხია“.

მესამე ის არის, რომ ხელმისაწვდომი საბანკო სესხის მოცულობა, ხშირად არა არის საკმარისი დაგეგმილი პროექტის განსახორციელებლად და შესაბამისად კომპანიის კონკურენტული უპირატესობების მისაღწევად (იქნება ეს ტექნოლოგიური გადაიარაღება, თუ უცხოეთის ბაზრების ათვისებასთან დაკავშირებული - მარკეტინგული პროექტის განხორციელება).

საბანკო სესხის ანალოგიას წარმოადგენს, კომპანიის მიერ კორპორატიული ობლიგაციების გამოშვება, იმდენად, რამდენადაც ე.წ. „ობლიგაციური სესხი“ - იგივე სავალო ვალდებულებაა, ფიქსირებული საპროცენტო განაკვეთით და დაფარვის პერიოდით.

ერთადერთი მნიშვნელოვანი განსხვავება (საბანკო სესხთან შედარებით) მდგომარეობს იმაში, რომ ობლიგაციების გამოშვების შედეგად, პოტენციურად შესაძლებელია გაცილებით უფრო მოცულობითი სასესხო კაპიტალის მოზიდვა (ე.წ. „ობლიგაციონერების“ მრავალრიცხოვნობის გამო) სადაც არ არის საჭირო ისეთი „დოზით“ და ოდენობით გარანტიების ქონა, როგორც საბანკო სესხის შემთხვევაში.

პრაქტიკულად უვადო და საინვესტიციო კაპიტალის მოზიდვის რეალურ საშუალებას წარმოადგენს, კომპანიის მიერ აქციების ემისია (გამოშვება).

აღნიშნული პრაქტიკა აპრობირებულია მსოფლიოს ყველა განვითარებულ ქვეყანაში და მიიჩნევა, როგორც ყველაზე ეფექტიანი წინაპირობა - კომპანიის განვითარების თვალსაზრისით.

აქციების ემისიის მეშვეობით, საინვესტიციო კაპიტალის მოზიდვის უპირატესობა მდგომარეობს - მის „უვადო მახასიათებელში“, იმდენად, რამდენადაც სააქციო საზოგადოების მიერ აქციების უკან გამოსყიდვა (თუ ეს არ არის აქციონერთა საერთო კრების გადაწყვეტილება) როგორც წესი არ არის გათვალისწინებული

 და ამასთან ერთად აქციონერების ხელში არსებული აქციები, წარმოადგენენ საკმაოდ ლიკვიდურ აქტივს, რომლის გასხვისებაც (გაყიდვა) შესაძლებელია, როგორც უშუალოდ აქციონერების მიერ, ისე საბროკერო კომპანიის შუამდგომლობით.

შესაბამისად კომპანიის განკარგულებაში რჩება უვადო პერიოდით, აქციების გაყიდვის შედეგად მოზიდული კაპიტალი, რომელიც შეიძლება გამოყენებული იქნას საშუალო და გრძელვადიანი დაბანდებებისათვის.

v  დივიდენდები თუ აქციის კურსის ზრდა?

რაც შეეხება დივიდენდების გაცემას - აქ ჩვენ ჯერჯერობით არ გაგვაჩნია სახარბიელო მდგომარეობა, იმიტომ რომ კიდევ ძალაში რჩება საგადასახადო კოდექსით გათვალისწინებული სავალდებულო დაბეგვრის წესები, რომლებიც ითვალისწინებენ ე.წ. „გასუფთავებული“ გაუნაწილებელი მოგების იმ ნაწილის, რომელიც მიემართება დივიდენდების გაცემაზე - დამატებით 5%-ან დაბეგვრას, რასაც ემატება აქციონერების საშემოსავლო გადასახადით 20%-ან დაბეგვრაც.

მაგრამ ეს უხერხულობა არ წარმოადგენს მაინცა და მაინც დიდ პრობლემას, იმიტომ, რომ აქციონერების ძირითადი ეკონომიკური ინტერესი მდგომარეობს არა იმდენად აქციებზე დარიცხული დივიდენდების ოდენობაში და მათ მიღებაში, არამედ აქციების კურსის (საბაზრო ღირებულების) ზრდაში.

·         ამ შემთხვევაში გამონაკლის წარმოადგენენ ე.წ. „პრივილეგირებული აქციები“

ფასიანი ქაღალდების ემისიის და მიმოქცევის მარეგულირებელი საკანონმდებლო ბაზა წარმოდგენილია „ფასიანი ქაღალდების ბაზრის შესახებ კანონის“ სახით, რომელიც არეგულირებს ფასიანი ქაღალდების „საჯარო შეთავაზების“ პროცედურას.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ არსებობს ფასიანი ქაღალდების „დახურული“ და „ღია“ (საჯარო) ემისიების ფორმები.

აქციების „დახურილი“ ემისია ნიშნავს იმას, რომ აქციების პაკეტების მფლობელები წინასწარ არიან ცნობილები, ხოლო აქციების „საჯარო“ შეთავაზების („ღია“ ემისიის) დროს ცხადდება გასაყიდი (ემიტირებული) აქციების საერთო ოდენობა და ე.წ. აქციების „ნომინალური“ (საწყისი) ღირებულება. ამ შემთხვევაში წინასწარ არ არის ცნობილი, თუ ვინ გახდება სააქციო საზოგადოების აქციონერები.

უნდა ითქვას, რომ აქციების „დახურული“ ემისიების პრაქტიკა საინვესტიციო გარემოში ნაკლებად არის პოპულარული და კომპანიები ძალზედ იშვიათად მიმართავენ აქციების ემისიის ამ კატეგორიის პარქტიკას.

v  როგორი ტიპის აქციები არსებობს?

აქციების ე.წ. „საბაზისო“ ტიპებს მიეკუთვნება:

1.       ჩვეულებრივი აქციები - ხმის უფლებით (ერთი აქცია - ერთი ხმა);

2.       „პრივილეგირებული“ აქციები - ფიქსირებული დივიდენდით, ხმის უფლების გარეშე და დივიდენდების და სააქციო საზოგადოების „სალიკვიდაციო“ წმინდა ქონებრივი უფლებების პრიორიტეტით (ჩვეულებრივ აქციების აქციონერებთან შედარებით).

„პრივილეგირებული“ აქციების შემთხვევაში - დივიდენდების წინასწარ დაფიქსირების საკითხი დაკავშირებულია მთელი რიგ ისეთი სახის რისკ-ფაქტორებთან, როგორიცაა:

§  ვალუტის (რომელშიაც აქციებია ნომინირებული) დევალვაცია;

§  ინფლაციური მოლოდინების ზრდა;

§  კომპანიის მომგებიანობის პროგნოზირებასთან დაკავშირებული სირთულეები;

ამ შემთხვევაში შეიძლება გამოყენებული იყოს  ე.წ. „ კუმულატიური პრივილეგირებული“ აქციების ტიპი, რაც ნიშნავს იმას, რომ - იმ შემთხვევაში, თუ  კომპანიას არ ექნება დივიდენდების გადახდისათვის საკმარისი მოგება, მაშინ აქციონერების წინაში წარმოქმნილი ეს ვალდებულება  „გადადის“ მომდევნო (მომავალ) პერიოდებზე.

v  კორპორატიული ობლიგაციები?

კორპორატიული ობლიგაციების შემთხვევაში, უშუალოდ ობლიგაციების ემიტენტი-კომპანია განსაზღვრავს, როგორც პროცენტების ოდენობას, ისე პროცენტების დარიცხვის და გაცემის პერიოდულობას.

ხშირ შემთხვევაში ობლიგაციების „საგარანტიო ხარისხის“ გაზრდის მიზნით, გამოიყენება ე.წ. - ჩვეულებრივ აქციებში „კონვერტირებადი ობლიგაციები“ (ან აქციებში კონვერტაციის ოფციის მქონე ობლიგაციები), რაც ნიშნავს იმას, რომ, თუ კომპანიამ ვერ შეასრულა ობლიგაციონერების წინაშე „ობლიგაციური ვალდებულებები“ - მაშინ ხორციელდება ობლიგაციების ავტომატური კონვერტაცია ჩვეულებრივ აქციებში და ობლიგაციონერები -   „გარდაიქმნებიან“ აქციონერებად.

v  რატომ არის საქართველოში, აქციების ემისიის პრაქტიკა არაპოპულარული?

ერთერთი და ყველაზე ნიშანდობლივი ფაქტორია ის, რომ არსებული კომპანიის მფლობელები შფოთავენ მათი კუთვნილი აქციების წილის „საკონტროლო პაკეტის“ და შესაბამისად კომპანიაზე კონტროლის დაკარგვაზე (მათი წლობრივი მონაწილეობის „გაზავების“ შედეგად).

უნდა ითქვას, რომ კომპანიების ბევრ აქციონერს (მეწილეს, პარტნიორს) ურჩევნია ‘დღევანდელი შემოსავალი“ და ისინი ვერ აცნობიერებენ იმ ფაქტს, რომ კომპანიის აქციონირების შემთხვევაში და მათი ე.წ. „წილობრივი მონაწილეობის“ პროცენტული შემცირების შემთხვევაში - მათი შემოსავალი შეიძლება ბევრად უფრო გაიზარდოს.

ამასთან ერთად შესაძლებელია, აქციების ემისიასთან ერთად შენარჩუნებული იყოს „აქციების საკონტროლო პაკეტი“ - იმ შემთხვევაში, თუ თითეული აქციონერის „ხელში“ იქნება პროცენტულად უფრო ნაკლები აქციების რაოდენობა, ვიდრე კომპანიის „პირველად მფლობელების“ საკუთრებაში არსებული აქციების ოდენობა.

·         იმის გათვალისწინებით, რომ კომპანიის აქციონირების პროცესის დაწყებამდე, ე.წ. „პირველადი მეწილეებს“ (საბაზო აქციონერებს) დიდი შრომა და ძალისხმევა აქვთ „ჩადებული“ კომპანიის დაფუძნებაში და განვითარებაში - სრულიად შესაძლებელია, რომ აღნიშნულ აქციონერებს, აქციების ემისიის პროცესში გადაეცეთ - აქციების დამატებითი პაკეტები უფასოდ, ინტელექტუალური „Good Will” - ის სახით და  შეფასებული ღირებულების ოდენობით.

v  რეზიუმე:

აქციების ემისია - იმიტომ, რომ შესაძლებელი და ხელმისაწვდომი ხდება შედარებით იაფი (Capital Costs), უვადო და მოცულობითი საინვესტიციო კაპიტალის მოზიდვა.

v  რა პროცედურებია საჭირო, კომპანიის აქციონირებისათვის?

1.       სააქციო საზოგადოების იურიდიული სტატუსის მიღება - რაც არ წარმოადგენს არავითარ სირთულეს.

2.       კომპანიის ფინანსური მდგომარეობის 2-წლიანი პერიოდის აუდიტორული დასკვნის მომზადება.

ამ შემთხვევაში უნდა ითქვას, რომ მიზანშეწონილია ავტორიტეტული აუდიტორული კომპანიის დასკვნის მიღება (რაც, არც თუ ისე პატარა ხარჯებთან არის დაკავშირებული), მაგრამ მაინცა და მაინც აუცილებლობას არ წარმოადგენს „პირველ ექვსეულში“ შემავალი აუდიტორების მოწვევა! სრულიად საკმარისია უცხოური რეიტინგული აუდიტორული კომპანიის დაქირავება, რომელთა ანაზღაურებაც 2-ჯერ - 3-ჯერ ნაკლებია ვიდრე „Prima”- აუდიტორების მომსახურეობის ხარჯები.

3.       კომპანიის განვითარების და საწარმო პროექტების რეალიზაციის - ბიზნეს-გეგმის მომზადება.

აუცილებლად უნდა აღინიშნოს, რომ უმეტესი ბიზნესმენის ფატალური შეცდომა მდგომარეობს იმაში, რომ ისინი მიიჩნევენ ბიზნეს-გეგმის მომზადების საკითხს - ფორმალობად!

ბიზნეს-გეგმა პირველ რიგში მზადდება - უშუალოდ კომპანიის მენეჯმენტისათვის , სადაც დეტალურად უნდა იყოს წარმოდგენილი, როგორც პრაქტიკული მარკეტინგული სტრატეგია, ისე ფინანსური და საპროექტო რისკების მართვის იდენტიფიცირების და მართვის მექანიზმები.

უდავოდ ესეა, რომ „შაბლონური“ და „ლამაზად გაფორმებული“ ბიზნეს-გეგმა არავის არ ჭირდება. ბიზნეს-გეგმის მომზადების პროცესში აუცილებლად უნდა იყოს აქტიურად ჩართული უშუალოდ კომპანიის მენეჯმენტი. სხაგვარად რისკ-მენეჯმენტის სისტემა ვერ იქნება პროდუქტიული.

4.       აქციების გამოშვების - „ემისიის პროსპექტის“ მომზადება.

წარმოადგენს ერთერთ ყველაზე მნიშვნელოვად დოკუმენტს, რომლის მომზადების ხარისხზე არის დამოკიდებული მომავალი (პოტენციური) აქციონერების საინვესტიციო გადაწყვეტილება.

ემისიის პროსპექტში აისახება, როგორც ფასიანი ქაღალდების მახასიათებლების აღწერა, ისე აქციონერთა უფლებების გამსაზღვრელი წესები და სააქციო კაპიტალის გამოყენების ეფექტიანობის დასაბუთება.

ამასთან ერთად მნიშვნელოვანია აქციონერთა უფლებების მკაფიოდ ჩვენება და ე.წ. „სამართლიანობის პრინციპზე“ დაფუძნებული აქციონერებს შორის ურთიერთობების ჩამოყალიბება.

5.       აქციების ემისიასთან დაკავშირებული - სარეკლამო კომპქანიის წარმართვა.

ამ შემთხვევაში არ არის მიზანშეწონილი „გადაჭარბებული მოლოდინების“ მქონე ფონის შექმნა. სარეკლამო გზავნილები უნდა ითვალისწინებდეს ინვესტორების იმ ფაქტორებს, რომლებიც ზემოქმედებას ახდენენ მათ საინვესტიციო გადაწყვეტილებაზე.

ამასთან ერთად, სარეკლამო კომპანია უნდა ითვალისწინებდეს „მიზნობრივ ინვესტორთა სეგმენტთან“ კომუნიკაციის ფორმებსაც.

v  საჭიროა, თუ არა საფონდო ბირჟა - აქციების საჯარო ემისიის შემთხვევაში?

„ფასიანი ქაღალდების ბაზრის შესახებ“ კანონის მოთხოვნების შესაბამისად, სააქციო საზოგადოების (ემიტენტი-კომპანიის) მიერ აქციების (ობლიგაციების) ემისიის პროსპექტის სახელმწიფო რეგისტრაციის (ფასიანი ქაღალდების დამოუკიდებელი კომისიის მიერ) შემდეგ, ემიტენტი-კომპანია აფორმებს, ფასიანი ქაღალდების ლიცენზირებულ „რეგისტრატორთან“ ხელშეკრულებას, რომელიც ითვალისწინებს გამოშვებული ფასიანი ქაღალდების მფლობელების (მესაკუთრეების) აღრიცხვის წესებს.

აქციების (ობლიგაციების) გაყიდვის პროცესი წარმოებს საბანკო დაწესებულების მეშვეობით, სადაც გახსნილია კომპანია-ემიტენტის სპეციალური „რეჟიმის“ მქონე - „საემისიო ანგარიში“, შესაბამისად ფასიანი ქაღალდების რეალიზაციის შედეგად მიღებული თანხების აკუმულირებისათვის.

ამ შემთხვევაში აუცილებელია საბანკო დაწესებულების და „ფასიანი ქაღალდების რეგისტრატორს“ (ფასიანი ქაღალდების აღმრიცხველი ორგანოს) შორის სააღრიცხვო კომუნიკაციის ფორმატის განსაზღვრა, შესაბამისად სამმხრივი ხელშეკრულების საფუძველზე (ემიტენტი კომპანია - კომერციული ბანკი - რეგისტრატორი).

როგორც ასეთი, საფონდო ბირჟის ძირითადი როლი და დანიშნულება მდგომარეობს, ფასიანი ქაღალდების მეორადი მიმოქცევის (ბრუნვის) და ფასიანი ქაღალდების ლიკვიდურობის უზრუნველყოფაში და ამიტომაც საფონდო ბირჟას ფასიანი ქაღალდების პირველადი ემისიის შემთხვევაში არ იყენებენ.

v  რამდენად მიზანშეწონილია ფასიანი ქაღალდების „საჯარო შეთავაზებისას“ - საფონდო ბროკერის (საბროკერო კომპანიის) ჩართვა?

ჯერ ერთი საფონდო ბროკერმა თვითონ შეიძლება შეიძინოს გამოშვებული აქციების პაკეტი (ან მისი ნაწილი) დისკონტით - შემდგომში გადაყიდვის მიზნით (თუ აქციებზე პროგნოზირებადი მოთხოვნა მაღალია).

გარდა ანისა, საფონდო ბროკერმა შეიძლება შეასრულოს შუამავლის როლი და შეუძინოს უცხოელ ინვესტორებს აქციების გარკვეული პაკეტები (ანუ გაწიოს „საკომისიო მომსახურეობა“).

ყოველ შემთხვევაში, ფასიანი ქაღალდების განთავსებაში საფონდო ბროკერის მონაწილეობა განიხილება, როგორც დადებითი ასპექტი და ზრდის ფასიანი ქაღალდების ემისიის „წარმატებულობის კომპონენტს“.

v  რამდენად აუცილებელია კომპანიის აქციების მიმოქცევა უცხოურ საფონდო ბირჟაზე?

განვითარებული ქვეყნების საფონდო ბირჟებზე ქართული კომპანიების  მიმოქცევისთვის დაშვება, რა საკვირველია - მიზანშეწონილია, თუნდაც ემიტენტი-კომპანიის პრესტიჟის და კორპორატიული ბრენდის გასაძლიერებლად. მაგრამ არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ უცხოურ ბირჟაზე აქციების „მოხვედრის“ პროცედურა დაკავშირებულია ისეთი სახის დამატებით დანახარჯებთან, როგორიცაა:

§  საინვესტიციო და იურიდიული კონსულტანტების მომსახურეობა;

§  საინვესტიციო ბანკის მომსახურეობა;

§  საფონდო ბროკერის მომსახურეობა;

§  საფონდო ბირჟის „ლისტინგში“ ჩართვის გადასახადი;

§  ფასიანი ქაღალდების „დეპოზიტარის“ მომსახურეობა;

საქართველოს საფონდო ბირჟაზე ფასიანი ქაღალდების ე.წ. „ლიკვიდურობის“ უზრუნველყოფა დაკავშირებულია, არსებული ფასიანი ქაღალდების მიმართ უცხოური ინვესტორების დაინტერესების დონეზე და საბროკერო კომპანიების აქტიობაზე, რაც არ შეიძლება, რომ წარმოადგენდეს პრობლემას,

 თუკი მიმოქცევაში არსებობს და საფონდო ბირჟაზე წარმოდგენილია - ძლიერი საინვესტიციო პოტენციალის მქონე აქციები და მომგებიანი და პერსპექტიული კომპანიების ობლიგაციები.

ცხადია, რომ ეკონომიკის რეალური სექტორის სუბიექტების (კომპანიების) მზარდი განვითარება და კონკურენტული უპირატესობების მიღწევა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, როდესაც კომპანია არის საკმარისად კაპიტალიზირებულია და მისი კაპიტალის სტრუქტურა ფორმირებულია გრძელვადიანი და შედარებით იაფი რესურსებით.

წარმატებები!

მომზადებულია:  საინვესტიციო ექსპერტის - ვახტანგ ხომიზურაშვილის მიერ

593667218